Kako su Srbi pokorili NBA

Godina 2021. počela je u znaku srpskih košarkaša, koji su ostvarili punu dominaciju u tri svetska takmičenja. Prvo je Miloš Teodosić, bisoki bek italijanskog „Virtusa“ iz Bolonje proglašen za najboljeg košarkaša lige Evropskih kupova.   Potom je Vasilije Micić, krilo turskog kluba „Anadolu Efes“, proglašen za najboljeg igrača Evrope.  Da bi ove nedelje Nikola Jokić, centar „Denvera netsa“ imenovan za najboljeg igrača najače NBA lige na svetu.

Sva trojica su provincijalci, koji su sa košarkaškom loptom osvojili planetu. Teodosić je iz Valjeva ( 19. mart 1987). Ima 34 godine i zlatnu ruku. Micić je iz Kraljeva (13. januar 1994). Ima 27 godina i pozlaćenu ruku. Jokić je iz Sombora (19. februar 1995). Ima 26 godina i nosilac je titule najkorisnijeg igrača NBA lige, odnosno najboljeg košarkaša sveta. Nikola Jokić prvi Srbin koji nosi ovu svetsku titulu najboljeg u najačem takmičenju profesionalnih košarkaša.

Teodosić, Micić i Jokić su naslednici velikana srpske i jugoslovenske škole košarke, koja je dala jako mnogo sjajnih igrača, koji su nam doneli pregršt zlatnih, srebrnih i bronzanih medalja. Prvi put se, međutim, dogodilo da Srbija u jednog igračkoj sezoni 2020/2021. dobije trojicu pobednika najvažnijih takmičenja košarkaša na svetu. Sve košarkaše federacije priznaju da je Srbija danas ponajbolja košarkaška sila.

Ovo je prilika da se podsetimo i prvih srpskih košarkaša, koji su pokorili NBA i ušli u istoriju američke i svetske košarke. Dvadesetih godina prošlog veka mnogi Srbi su igrali basket na ulici po ceo dan, pa čak i noću. Stvorena je čak i crkvena košarkaška liga u kojoj su igrali mnogi Srbi, poput Petra i Laza Maravića, Sema i Džona Milanovića.

Prvi tim koji su Srbi sponzorisali bila je ekipa crkve Sveti Ilija u Pensilvaniji, oformljena 1934. godine. Igrali su u crkvenim ligama, a dve godine kasnije učestvovali su na turniru Srpskog narodnog saveza i osvojili ga. Mnogi od igrača ovog tima, kao što su Pres Maravić, Nik Kosanović, Bil Pilipović, kasnije su postali treneri ili zvezde koledž košarke.

Od 1947. do 1954. muški košarkaški tim „Sveti Ilija“ osvajao je titule u ligi Srpskog narodnog saveza. Treneri ekipe bili su Džon Milanović, Nejt Lip, Pres Maravić, Džordž Danović. Srednjoškolski košarkaški tim iz Alikvipe osvojio je prvenstvo Pensilvanije 1949. godine, odigravši svih 29 utakmica bez poraza. Tu ekipu je trenirao Sem Milanović, a u njoj su igrali Miki Zernić, Džordž Danović, Ralf Greko. Skoro 2000 stanovnika Alikvipe putovalo je do Filadelfije 300 milja da bi gledalo finale u kojoj je ta ekipa pobedila. Tim „Sveti Ilija“ promenio je 1960. ime u „Alikvipa Serbs“ i tek od sedamdesetih ponovo počeo da osvaja prvenstvo Srpskog narodnog saveza. Tih godina oformljen je i ženski košarkaški tim.

U američkom sportu Srbi su ušli u legendu zahvaljujući Zdravku Bati Govedarici, koji je rođen 1928. godine u Čikagu. Karijeru je, kao i većina igrača u Državama, počeo u srednjoškolskim danima, gde su ga “snimili” skauti jedne od tada najboljih univerzitetskih ekipa sa čikaškog DePol Univerziteta Treneri tima “Blu Demons” ponudili su mu punu sportsku stipendiju, pa je ubrzo Govedarica postao član ekipe koja je 1945. osvojila državno prvenstvo SAD.

Naredne sezone je Govedarica zaigrao u prvoj petorci, na poziciji plejmejkera, uz prosek od 8,5 poena po meču. Brzo je postao vođa ekipe, da bi u trećoj godini bio i najbolji strelac sa 11,5 poena po meču, a na završnoj godini, 1951, imao je 14 poena u proseku. Za to vreme, takav učinak je bio odličan. Izabran je u idealni tim NCAA lige, a nastup na meču protiv najvećih zabavljača u istoriji košarke “Harlem Globtrotersa”, takođe je bio zapažen.

Sve to je Govedaricu odvelo na draft te godine, gde su ga izabrali “Sirakjus Nešnlsi”, kao 24. pika. Naredne dve godine je bio u Korejskom ratu. To je uticalo da njegova karijera u najjačoj ligi bude veoma kratka i skromna, pošto je odigrao svega 23 utakmice u sezoni 1953/54, uz prosečno 3,3 poena i jednu asistenciju.

Govedaričino mesto u košarkaškom svetu Amerike zauzeli su sjani otac Petar Pres i sin Piter Maravić (Pit Pištolj), zvanično najbolji amaterski košarkaš SAD svih vremena. Sami Amerikanci govore da je Petar Pres Maravić (1915–1987) bio jedan od najboljih studentskih košarkaških trenera svih vremena. Revolucionisao je ovaj sport za 37 godina koliko je bio trener.

Posao Petra Maravića je bio da od koledž košarkaša pravi profesionalne sportiste. Odrastao je u Alikvipi u Pensilvaniji u kraju Logstaun, gde je živelo dosta Srba. Njegovi roditelji Vajo i Sara Maravić došli su u SAD početkom XX veka iz Vojne krajine. Petar je rođen avgusta 1915. godine. Kao dete dobio je nadimak Pres (štampa) jer je, poput novina, imao mišljenje o svemu. Sredinom dvadesetih, Pres je otkrio za sebe novu igru, košarku. Igrao je satima sa drugovima u Logstaunu, loptom napravljenom kod kuće, koristeći sklepani koš. Procvetao je kao igrač u srednjoj školi, uz trenera Nejta Lipa.

SRBIN ZVANI PIŠTOLJ

Godine 1935. Petar Maravić je na jednom košarkaškom meču ubacio 28 koševa, koliko tada ni čitavi timovi nisu postizali u jednoj utakmici. Dobio je stipendiju na Dejvis end Elkins koledžu u Zapadnoj Viržiniji 1937. godine. Bio je dobar student, predsednik studentskih organizacija, a dve godine zaredom bio je proglašavan „najlepšim studentom u kampusu“. Bio je i kapiten košarkaškog tima. Kad se vratio 1941. u Alikvipu, diploma koledža mu nije pomogla da nađe posao. Počeo je da igra za poluprofesionalni tim Klarksburg Pjur Oilers. Kada je na jednom meču Iglsima iz Detroita ubacio 30 poena, pozvali su ga da pređe kod njih. Petar Maravić je odigrao dve sezone, 1941. i 1942. za ovu ekipu. Odlazak u Korejanski rat je zaustavio karijeru Petra Presa Maravića. Ali je uspon u košarci nastavio njegov sin Piter Pit Pištolj.

Mladi Pit je rođen 1947. Završio je srednju školu u Raleju 1965. godine, i pošto je bio jako mršav, godinu dana je proveo na Vojnoj akademiji Edvards, gde je dobio na mišićnoj masi. U prvoj sezoni na LSU, njegov otac Petar Maravić kao trener nije imao uspeha sa svojim timom. Imali su čak 26 poraza i samo tri pobede. Jedina svetla tačka bio je Pistol Pit, kako je publika zvala njegovog sina Pitera. Kad god je Pit igrao, osam hiljada ljudi dolazilo bi u halu na utakmicu. Međutim, sledeće sezone, 1967/68, bile su uspešne: 14 pobeda i 12 poraza. Pit Maravić bio je mag za postizanje koševa – osvojio je 141 poen u prve tri utakmice, a 1.138 poena na kraju sezone. To je u proseku bilo 43,8 poena po utakmici, najviše u dotadašnjoj istoriji košarke. Pit Pištolj je postavio 4 nacionalna rekorda i 9 rekorda LSU koledža. Izabran je u brojne „sveameričke“ timove, a marta 1968. godine našao se na naslovnoj strani lista Sports ilustrejted, u kom je objavljen dugačak tekst o Maravićima, ocu i sinu.

U sezoni 1968/69. Pit je nastavio da oduševljava publiku, iako je tim imao po 13 pobeda i poraza. Pit je tad prevazišao sebe i postigao 1.148 poena u sezoni, i bio proglašen za najboljeg strelca „sveameričkog“ tima. Njegov najpoznatiji pogodak bio je protiv ekipe iz Džordžije, kada je, tri sekunde pred kraj drugog produžetka šutirao horog-stilom sa polovine terena. Krenuo je ka svlačionici ni ne videvši da je lopta ušla u koš jedva dodirujući mrežicu. Navijačice Džordžije iznele su ga sa terena. U svojoj poslednjoj sezoni na LSU, 1969/70, ovaj tim je postigao najveći uspeh – 20 pobeda i samo 8 poraza.

Najbolji amaterski igrač košarke, Pistol Pit je pod vođstvom svog oca Petra Maravića, postao legenda SAD. Postigao je 3.667 poena za tri sezone na koledžu. Njegov rekord u NCAA nikad nije oboren. Otac Petar i sin Piter Maravić uneli su revoluciju u igranje košarke. Ova igra je zbog Maravića postala brza, a driblanje je postalo umetnost. Postizanje puno koševa postao je standard. Milioni dece u Americi sedamdesetih i osamdesetih hteli su da budu kao Pistol Pit.

Tada je Piter Maravić potpisao profesionalni ugovor za Atlanta Hokse iz NBA. Njegov otac Petar Pres nije više bio toliko uspešan sa svojim timom, i na kraju sezone, tada 56-godišnji trener bio je 1972. otpušten. Kasnije je trenirao tim u Severnoj Karolini, ali bez mnogo uspeha, pa je 1975. odustao od tog posla i otišao u Švedsku, gde je radio kao trener. Piter Maravić je igrao nekoliko sezona za Hokse, a onda je 1974. prešao u Nju Orleans Džez. Kada se Petar vratio iz Švedske, postao je glavni skaut za Nju Orleans Džez i tu je ostao četiri godine. Karijeru je završio kao atletski direktor i pomoćnik trenera na Univerzitetu Kempbel. Petar Pres Maravić je umro od raka 1987. Sahranjen je na groblju crkve Sveti Ilija u Alikvipi.

Ni njegov sin Piter Maravić nije imao sreće sa zdravljem. Odigrao je 10 sezona u NBA ligi i penzionisao se 1980. Ubrzo posle smrti oca, Pistol Pit je uvršten u košarkašku Kuću slavnih. Godinu dana kasnije, dok je bio na košarkaškom terenu, Pit je iznenada umro od srčanog udara u svojoj 40. godini. Iza sebe je ostavio suprugu Džeki i dva sina, Džošuu i Džejsona Maravića. Na koledžu LSU je 1988. godine nova košarkaška sala nazvana Pit Maravić Asembli Centar.

SRPSKI DIVOVI

Kada se jedan od najvećih srpskih košarkaša, Vlade Divac, 2007. godine oprostio od aktivnog igranja košarke nizom manifestacija u Kaliforniji i Srbiji, dobio je američku Medalju časti ostrva Elis, koja se dodeljuje američkim građanima za izuzetan doprinos društvu, izgradnji američkih vrednosti i povezivanje različitih nacionalnih zajednica.          

Nekadašnji centar Sloge iz Kraljeva, Partizana iz Beograda, ali i NBA timova Lejkers, Sakramento i Šarlot dobio je u SAD i priznanje Walter Kennedy Citizenship Award, koja se dodeljuje NBA igračima za doprinos društvu.

Divac je u Americi kao košarkaš za 16 godina postigao ukupno 13.364 poena, ostvario 9.294 skoka, 3.522 asistencije i 1.630 blokada, ali je takođe, poput Nikole Tesle, naterao Amerikance da pravilno izgovaraju njegovo srpsko ime i da razumeju njegov protest sa podignuta tri prsta u vreme kada je NATO bombardovao Srbiju.

Iza Divca u NBA je ostalo još 12 srpskih igrača, koji se bore da postanu legende američkog košarkaškog sporta.  Najbolji od njih je bio Darko Miličić, poreklom iz Šipova, koji je na draftu 2003. godine izabran za člana NBA. Uzeo ga je klub »Detroit pistols«, sa kojim je Miličić 2004. osvojio šampionsku titulu SAD. Darko Miličić je jedini Srbin sa zlatnim prstenom NBA.

Prvak najbolje košarkaške lige na svetu bio je i Predrag Peđa Stojaković (1977). Poreklom je iz hrvatske Požege, ali je karijeru započeo u KK »Crvena zvezda«. U SAD je otišao iz grčkog PAOUKA i igro za »Indijana pejserse”, “Nju Orleans hornetse” i “Dalas maverikse”. Stojaković je igrao na tri Ol-star utakmice i dva puta je pobedio u brzom šutiranju trojki. Bio je jedan od najboljih košarkaških strelaca Amerike.

Novu generaciju srpskih košarkaša u Evropi i NBA vode, opet strelac »Dalasa«, Luka Dončić, najkorisniji igrač Evrope 2015. godine,  i Aleksej Pokuševski. centar »Memfisa« i ponajbolji skakač pod koševima u NBA. Ima izgleda da se srpskom timu u NBA uskoro pridruži i najbolji evropski igrač košarke Vasilije Micić.

Marko Lopušina